پنج شنبه ۸ تیر ۱۳۹۶ - Thursday 29 June 2017
کد خبر : 17535
تاریخ انتشار : یکشنبه ۲۱ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۰:۴۹
بازدید: بازدید: 411

مقاله

راهبردها و سیاستهای مدیریت شهری در ارتقاء ایمنی بافتهای فرسوده شهری در راستای مدیریت بحران


Mortezagard
با توجه به رشد جمعیت و افزایش شهر نشینی، وقوع حوادث طبیعی مثل زلزله می تواند خسارات و تلفات سنگینی را ایجاد و توسعه شهرها و کشور را دچار وقفه نماید. ضرورت کاهش آسیب پذیری شهر در برابر زلزله، به عنوان یکی از اهداف اصلی برنامه ریزی کالبدی، برنامه ریزی شهری و طراحی شهری محسوب می گردد. ...

به گزارش پایگاه خبری بهداشت، ایمنی و محیط زیست "بامنا"؛

(مورد مطالعه: منطقه۱۹ تهران)

حمیدرضا امانی*۱، روح اله ابراهیم زاده چمازکتی ۲

۱– دانشجوی دکترای برنامه ریزی شهری  دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم تحقیقات گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری-تهران،ایران

hra125_4@yahoo.com

۲– کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری – سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران

چکیده

با توجه به رشد جمعیت و افزایش شهر نشینی، وقوع حوادث طبیعی مثل زلزله می تواند خسارات و تلفات سنگینی را ایجاد و توسعه شهرها و کشور را دچار وقفه نماید. ضرورت کاهش آسیب پذیری شهر در برابر زلزله، به عنوان یکی از اهداف اصلی برنامه ریزی کالبدی، برنامه ریزی شهری و طراحی شهری محسوب می گردد. بافتهای فرسوده و مسأله دار شهری و سکونتگاه های حاشیه ای و غیر رسمی در کشورهای درحال توسعه(همانند ایران) بیشتر از سایر بافتهای شهری در معرض خطر زلزله قرار دارند. این بافتها بنا به دلایلی چون عدم رعایت معیارهای فنی و مهندسی در ساخت بنا، قرارگیری در شیبها و اراضی نامناسب، شبکه ارتباطی ناکارآمد، کمبود(عدم) فضای باز، عدم وجود تأسیسات و تجهیزات شهری و… بیشتر در عرض خطر هستند. اسکان غیررسمی از جمله مسائلی است که طی دوران تاریخ در اطراف کلانشهرها حادث شده و مسائل مختلف اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و اقتصادی به همراه داشته است. با توجه به اینکه کلانشهر تهران، به عنوان پایتخت کشور ایران، از قابلیت ها و جاذبه های ویژه ای برخوردار است، بررسی موضوع اسکان غیررسمی در آن مطلوبیت های ویژه علمی و کاربردی دارد. بررسی آثار و ابعاد، کالبدی و اجتماعی در این نوع سکونتگاه ها، قابلیت شناخت زمینه های بروز بحران های شهری را فراهم می سازد. بحران هایی که محصولی چون، بی ارزش تر شدن ارزش زمین ها، توسعه بی رویه شهرها، جذب کاربری های دفع شده از سطح منطقه و تشدید مسائل اجتماعی دارد. بر همین اساس هدف اصلی پژوهش حاضر رهیافتها مدیریت شهری در ارتقاء ایمنی سکونتگاههای غیررسمی و بافتهای فرسوده شهری در راستای مدیریت بحران در منطقه۱۹ تهران با روش توصیفی- تحلیلی می باشد، برای رسیدن به این هدف بافتهای فرسوده و اسکان غیررسمی این منطقه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان می دهد به منظور بهبود وضعیت موجود کاربری های مسکونی محلات اسکان غیررسمی در منطقه۱۹ در ارتباط با کاهش آسیب های ناشی از زلزله و دیگر بحرانها و عوامل طبیعی، اجرای طرح های نوسازی، بهسازی و توانمندسازی در بافت های فرسوده، نظارت ارگان های فعال در امر ساخت و سازهای شهری و ارتقاء آگاهی ساکنین در به کارگیری مصالح بادوام، مهمترین راهکارها بوده، که از اولویت های اجرایی برتر می باشند.

۱- مقدمه

در چند دهه گذشته رشد جمعیت و گسترش کالبدی نقات شهری کوچک و بزرگ متناسب با روند تامین مسکن و خدمات پایه به ویژه برای گروه های کم درآمد نبوده و نظام برنامه ریزی نتوانسته به تقاضای این گروه ها به تناسب با توان مالی آنها پاسخ دهد. لذا گروه های بیشتری از مشمول نظام رسمی برنامه ریزی خارج می شوند و این شکاف موجب شکل گیری پدیده ای به نام فقر شهری شده است. رشد آبادی های پیرامون شهرهای بزرگ و متوسط براثر مهاجرت مازاد نیروی کار، تفکیک های غیررسمی زمین و ساخت و سازهای غیر مجاز و ایجاد بافت فرسوده را شدت بخشیده و به تدریج زمینه شکل گیری سکونتگاههای غیررسمی را فراهم آورده است که بازتاب کالبدی آن در قطعه بندی های کوچک زمین و مسکن، شبکه معابر نابسامان، کمبود یا نبود خدمات پایه در این سکونتگاهها جلوه گر می شود. بخش عمده این سکونتگاهها برای اراضی ناپایدار از قبیل گسل ها، مسیل ها، حریم دکل های برق فشارقوی، راه آهن و در مجاورت انواع آلاینده های زیست محیطی یا بستر آلوده، به صورت سریع و خارج از برنامه ریزی رسمی شهرسازی و بدون رعایت استاندارد های ساختمانی به وجود آمده و شکل گرفته اند(حیدری، ۱۳۸۹:۷). شهرنشین شدن جمعیت، افزایش جمعیت شهرها و به تبع آن توسعه شهرهای کوچک، ویژگی عصر حاضر است که شرایط خاصی را در ارتباط با کاربری های مسکونی و تأمین مسکن برای ساکنین شهری ایجاد کرده است(رضویان و بیرامزاد، ۱۳۸۷:۱۰۲)، چنین شرایطی باعث شده تا «توسعهپایدار»، هدف و راهبرد اصلی برنامه های توسعه کشورها در هزاره سوم تمدن انسانی قرار گیرد(سرتیپی پور، ۱۳۹۰:۲۰). لذا توسعه پایدار این شهرها در گرو داشتن برنامه ریزی و مدیریت کارآمد می باشد. در یک نگاه کلی محلات اسکان غیررسمی و بافت فرسوده شهری را می توان مجموعه ای از کاربری های شهری و روستایی، ساکنین، مراجعه کننده گان و نیروهای درونی و بیرونی موثر بر آن تعریف کرد؛ در میان انواع کاربری های نیز، کاربری مسکونی با در اختیار داشتن حجم قابل توجهی از وسعت شهرها(عموماً۴۰-۶۰ درصد) از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

از پدیده های ناپایدار کننده اسکانهای غیررسمی و بافت فرسوده عدم توجه به سازه ها، به ویژه سازه های مسکونی از دیدگاه مدیریت بحران در مواقع حادث شدن بلایای طبیعی به صورت عام و زلزله به صورت خاص می باشد. از این رو مدیریت بحران تلاش دارد که اولاً از وقوع حوادث پیشگیری کند، ثانیاً در صورت وقوع به مقابله با آن برود و ثالثاً پس از فروکش کردن بحران برای بازسازی آن تلاش کند(احدنژاد و همکاران، ۱۳۸۶: ۳). لذا مدیریت بحران، را می توان فرایند پیش بینی و پیشگیری از وقوع بحران، برخورد، مداخله در بحران و سالم سازی بعد از وقوع بحران تعریف کرد(ناصحی، ۱۳۸۰: ۳۴). بر این اساس مدیریت بحران ها به صورت یک فرایند بوده که در بلند مدت ترتیب داده شده، شکل می گیرد و می تواند به اختلالات طبیعی، انسانی و … به صورت لحظه ای یا مداوم پاسخ دهد. در چرخه مدیریت بحران، برنامه ریزی فرایند اصلی محسوب می شود. برنامه ریزی فرایند ذهنی و عملی مجموعه ای از تصمیم گیری های سنجیده ای است که بر اساس قیودات کمی، کیفی، زمانی و مکانی شیوه دخالت انسان را در موضوعی مشخص، بیان کند(رهنمایی و شاه حسینی، ۱۳۸۳:۶).

تأثیر و نقش برنامه ریزی در فرایند مدیریت بحران دارای پنج مرحله می باشد که عبارتند از: لحظه وقوع، گریز و پناه، عملیات نجات و امداد رسانی، استقرار موقت و عملیات پاکسازی و بهسازی(احدنژاد و همکاران، ۳:۱۳۸۶). از این رو مقاله حاضر به دنبال پاسخ به این سوالات اساسی می باشد که «عوامل مؤثر در میزان آسیب های وارد شده به واحدهای مسکونی به صورت عام و واحدهای مسکونی منطقه۱۹شهر تهران به صورت خاص کدامند؟» و «استراتژی های مناسب به منظور کاهش آسیب های ناشی از بحران های طبیعی و اجتماعی در محلات این منطقه کدامند؟».

۲- ضرورت پژوهش

بافت فرسوده و اسکان غیررسمی یکی از مسائل مشکلات جدی در شهرهای کشورهای در حال توسعه و به ویژه در ایران است. وجود مصالح غیر استاندارد و ناایمن، معابر تنگ و باریک، ناهنجاریهای فضایی و معماری، مشکلات دفع فاضلاب و تراکم جمعیت در فضاهای کوچک از مشکلات اصلی در بافتهای فرسوده در مرکز شهرهای قدیمی است که باعث شده بسیاری از ساکنان بومی با وجود وابستگی های زیاد و تنها به دلیل ضعف ساختاری و کارکردی این محله ها با مهاجرت از این بافتها زمینه استقرار ساکنان غیر بومی و مهاجران روستایی و حتی اتباع بیگانه نظیر افاغنه را فراهم کنند. این مسئله خود باعث تشدید تخریب و فرسودگی بناها این بافتها شده است. یکی از این مناطق، منطقه۱۹ شهر تهران و به ویژه محلات(نعمت آباد، دولت خواه)، می باشد که بافت فرسوده گسترده ای آن را فرا گرفته است. می توان گفت که تحولات شهرنشینی در دهه های اخیر با تغییرات عمده در بافت های شهری همراه بوده است. راهکارهای متناسب برای بهسازی، ساماندهی و رفع معضلات بافت های فرسوده بسته به نوع مسئله، وسعت و شدت آن متفاوت است. از این رو بایستی برای ارائه راهکارها مناسب به بررسی مسئله و شناسایی ابعاد، وسعت و شدت آن پرداخته و علاوه بر آن زمینه های اولیه و علل شکل گیری بافت های فرسوده و نحوه ارتباط کالبدی و اجتماعی آن با بخش های مجاور را مورد تدقیق قرار داد. شرایط و ویژگی های کلی شهر، سیاست های کلان موجود و امکانات خاص، هریک می توانند در انتخاب راهبردهای مواجه با بافت های فرسوده موثر واقع شود.

فضاهای زیست، فعالیت و آمد و شدی که زمانی بر شیوه زندگی متکی بر کشاورزی استوار بود، پس از تحولاتی که شیوه های زندگی را تحت تأثیر قرار داد، دیگر پاسخگوی نیازهای جدید نگردید. از این رو، آن بافت ها نامناسب تلقی می­شود. به­ویژه چنین روندی اصولاً در مدت طولانی و به تدریج صورت می­گیرد و دوره­ای بر آن می­گذرد تا بافت قدیم به صورت جزئی یا کلی مورد کم توجهی ساکنین واقع شده و اقداماتی که برای نگاهداری آن معمولاً صورت می­گرفته، کاهش می یابد. به همین خاطر، پدیده فرسودگی بروز می­کند. این پدیده معلول دو عامل اساسی است: یکی تغییر عملکرد مراکز سکونتگاهی و تحول آنها از سکونتگاه­های روستایی به شهری یا قدیم به جدید؛ و دیگری فرسودگی کالبدی ناشی از کهنگی و عدم رسیدگی است(عندلیب، ۱۳۸۹: ۴۷-۴۸). در این پژوهش به بررسی رهیافتها و سیاستهای مدیریت شهری در ارتقاء ایمنی سکونتگاههای غیررسمی و بافتهای فرسوده شهری در راستای مدیریت بحران در منطقه۱۹پرداخته شد و می توان گفت محلات این منطقه از دوران پیدایش اولیه رشد نامنسجم و درهم تنیده ای داشته است و مشکل بافت فرسوده در این منطقه به ویژه محله نعمت اباد و دولت خواه بیشتر به مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی باز می گردد، لذا می توان با اجرای استراتژی های حاصل از این پژوهش و مشارکتی کردن آنها زمینه توسعه، بهسازی و ساماندهی بافتهای فرسوده و اسکان غیررسمی را در این منطقه فراهم ساخت.

۱– Crisis Management

۲– Empowerment

۳– strengths, weaknesses, opportunities, threats

۵۱

شکل(۱): تصویری از وضعیت نامطلوب زیستی، بافت فرسوده در منطقه۱۹

 منبع: (نگارنده)

 

– اهداف پژوهش

هدف این پژوهش رهیافتها و سیاستهای مدیریت شهری در ارتقاء ایمنی سکونتگاههای غیررسمی و بافتهای فرسوده شهری در راستای مدیریت بحران در منطقه۱۹ تهران می باشد زیرا کم کاری و بی تفاوتی نسبت به تغییرات و رشد سریع جمعیتی و فیزیکی در بعضی محلات این منطقه از جمله محله نعمت اباد و دولتخواه و کوتاهی در برخورد با این پدیده آثار مخربی در حال حاضر و آینده نه چندان دور در پی خواهد داشت این آثار مخرب ممکن است به صورت اجتماعی و یا حوادث طبیعی بروز پیدا کند، پس مدیریتی یک پارچه و کارآمد همراه با برنامه ریزی دقیق در این محلات این ضرورت را پیدا می کند که هرچند به طورکامل و قاطع نتوان با این پدیده و آثار مخرب آن مقابله کرد اما تا حدودی می توان با مدیریتی صحیح و توانمند از آن جلوگیری کرد و از پیامدهای مخرب آن تا حدودی کاست. در نتیجه برای رسیدن به این امر باید اهدافی را در نظر بگیریم زیرا تعریف اهداف برای هر مطالعه باعث روشن شدن چارچوب حرکتی شده که هادی فرایند پژوهش می‌باشد از این رو اهدافی که در این باره دنبال خواهد شد به صورت هدف های معین ذیل می باشد:

  1. نشان دادن وضعیت مسکونی محلات اسکان غیررسمی و بافت فرسوده در منطقه۱۹ تهران به لحاظ آسیب پذیری در برابر سوانح طبیعی و مدیریت بحران.
  2. تقلیل اثرات مخرب عوامل مؤثر در میزان آسیب های وارد شده به واحدهای مسکونی به صورت عام و واحدهای مسکونی محلات اسکان غیررسمی این منطقه به صورت خاص.
  3. به دست آوردن استراتژی های مناسب به منظور کاهش آسیب های ناشی از اسکان غیر رسمی در این منطقه و اولویت و اقدامات از جانب مدیریت شهری و چگونگی بهره­گیری از گروه های مردمی و سازمان های غیردولتی در راستای ساماندهی و توانمندسازی این محلات از اهداف این پژوهش می باشد.

۴- روش‌ پژوهش

نوع تحقیق در این پژوهش، «توصیفی- تحلیلی» و شیوه گردآوری، روش اسنادی و پیمایشی است مطالعات اسنادی شامل مطالعات منابع موجود در

باره اسکان غیررسمی، راهبردهای توانمندسازی و مدیریت استراتژیک و نیز مطالعه گزارش ها و طرح های موجود درباره محلات اسکان غیررسمی و بافت فرسوده شهری در منطقه۱۹تهران و مطالعات پیمایشی و میدانی شامل مصاحبه و مشاهده وضعیت کالبدی- اجتماعی در محلات اسکان غیررسمی و بافت فرسوده در محلات منطقه۱۹ می باشد و اطلاعات عمدتاً بر پایه داده های سرشماری نفوس و مسکن و به صورت مطالعات میدانی و مصاحبه با مسئولان جمع آوری شده است. سپس با تکنیک تحلیلیSWOT به ارائه راهبردهای مدیریت بحران و راهکارهای مناسب جهت بهبود وضعیت نواحی مسکونی محلات اسکان غیررسمی و ارتقاء مقاومت بناها پرداخته خواهد شد.

نویسنده :

نمایشگاه cpse نمایشگاه isaf نمایشگاه cpse
چه امتیازی می دهید؟
5 / 0
[ 0 رای ]
ارسال نظر شما
انتشار یافته : ۰ در انتظار بررسی : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.


ساملباس کار خادمچهارمین کنفرانس جامع مدیریت بحران و HSEتبليغات تبليغات تبليغات تبليغات تبليغات
test